Saturday, June 20, 2009

Τι είναι η μουσική;

"Οι μελωδίες που γνωρίζουμε είναι γλυκές˙
εκείνες όμως που δεν έχουμε ακούσει, είναι γλυκύτερες."

Τζων Κητς (1795 - 1821) «Ωδή σε έναν ελληνικό αμφορέα» *

Να, κάτι για το οποίο αξίζει σίγουρα ν’ αναρωτιούνται οι ‘εξωγήινοι’ – παρακολουθώντας το ανθρώπινο είδος: Μα τι είναι αυτό το παράξενο πράγμα που παίζουν, ακούνε, ασχολούνται και ξοδεύουν το χρόνο τους μ’ αυτό που αποκαλούν ‘μουσική’;
Αυτό τουλάχιστον απασχόλησε τους ανωτέρας ευφυίας εξωγήινους στο βιβλίο τού Άρθουρ Κλαρκ "Το τέλος της παιδικής ηλικίας". Η περιέργεια τους φέρνει κάτω στη Γη για να παρακολουθήσουν ένα κονσέρτο˙ ακούν ευγενώς προσεκτικά και στο τέλος, συγχαίρουν τον συνθέτη για την ‘μεγάλη ευφυία’ του – αν και βρίσκουν το όλο συμβάν ακατανόητο. Δεν μπορούν να διανοηθούν, τι συμβαίνει στις ανθρώπινες υπάρξεις, όταν φτιάχνουν ή ακούνε μουσική, γιατί τίποτα δεν συνεχίζεται σ’ αυτούς˙ αυτοί οι ίδιοι, ως ανθρώπινο είδος, έχουν έλλειψη μουσικής.
Μπορούμε να φανταστούμε τους εξωγήινους να επιστρέφουν στο διαστημόπλοιό τους και να σκέφτονται πως αυτό το πράγμα που λέγεται ‘μουσική’, έχει επίδραση στους ανθρώπους, επηρεάζει κατά κάποιο περίεργο τρόπο τη ζωή τους. Κι όμως, δεν έχει έννοιες, εικόνες, σύμβολα, υλικό τής γλώσσας, δεν κάνει προτάσεις˙ δεν έχει την ‘αναγκαία συνθήκη’ προς τον κόσμο.
Υπάρχουν - λίγοι - άνθρωποι που, όπως οι εξωγήινοι, στερούνται της απαραίτητης ‘νευρικής υποδοχής’, για να εκτιμούν τόνους και μελωδίες. Αλλά, συνήθως, για τους περισσότερους από μας, η μουσική έχει αφάνταστα μεγάλη δύναμη – άσχετα αν την ψάχνουμε ή σκεφτόμαστε τον εαυτό μας ως ‘μουσικόφιλο’. Αυτή η έλξη προς τη μουσική φαίνεται ιδιαίτερα στην παιδική ηλικία, είναι κεντρική εκδήλωση κάθε κουλτούρας και προφανώς έχει τις ρίζες της στην πρώτη πρώτη αρχή τού είδους μας.

Θα πρέπει να αναπτύχθηκε από τις περιστάσεις τής ζωής ή από τα ιδιαίτερα χαρίσματα ή τις αδυναμίες που έχουμε, ατομικά˙ αλλά βρίσκεται τόσο βαθιά στην ανθρώπινη φύση, που μπαίνεις στον πειρασμό να σκεφτείς ότι είναι σύμφυτη με την αίσθησή μας για τη ζωή – ίσως επειδή η ίδια η μουσική ‘αισθάνεται’ ως ζων οργανισμός.
Και στα πουλιά, εκτός από το ‘συνηθισμένο’ κελάηδισμα που έχει να κάνει με την καθορισμένη ‘δομή’ και το νευρικό τους σύστημα, έχει παρατηρηθεί ότι ορισμένα ωδικά πτηνά αυτοσχεδιάζουν ή τραγουδούν ντουέτα.


Στον άνθρωπο, είναι λιγότερο εύκολο να κατανοήσουμε την ‘πηγή’ τής μουσικής. Κι ο ίδιος ο Δαρβίνος φαίνεται μπερδεμένος, όταν γράφει στην "Καταγωγή τού Ανθρώπου": "Καθώς, ούτε η απόλαυση ούτε η ικανότητα να παράγει μουσικές νότες έχουν οποιαδήποτε χρησιμότητα στον άνθρωπο, θα πρέπει να καταχωρηθούν ανάμεσα στα πιο μυστήρια πράγματα με τα οποία ασχολείται."
* "Μέσα στις άλλες δυστυχίες της ζωής σου
το μόνο που μπορείς να πεις στους φίλους σου είναι:
η ομορφιά είναι αλήθεια και η αλήθεια ομορφιά."

Μπορεί όμως και να πέφτουν εντελώς έξω μ’ αυτές τις εκτιμήσεις – τώρα που σκέφτομαι την τρυφερή τού Τρυφώ σκηνή, όπου ο συμπαθέστατος ΕΤ αποχαιρετώντας τον πλανήτη μας και τον φίλο του, στέλνει τρεις νότες: ντιν ντιιιν ντιννν...
Να είναι δηλαδή η μουσική, η μόνη γλώσσα με την οποία θα γινόταν επιτέλους εφικτή η συν-εννόηση. Και όχι μόνο με τους ...εξωγήινους.

Αρκετοί επιστήμονες, σήμερα, πιστεύουν ότι μερικές από τις μουσικές δυνατότητές μας έχουν εξελιχθεί με την χρήση/χρησιμοποίηση συστημάτων τού εγκεφάλου που αναπτύχθηκαν για άλλους σκοπούς. Αυτό συμπεραίνεται από το γεγονός ότι δεν υπάρχει ένα ‘μουσικό κέντρο’ στον ανθρώπινο εγκέφαλο, αλλά η ‘συμμετοχή’ μιας ντουζίνας σκόρπιων ‘δικτύων’ του. Η έλξη μας λοιπόν προς τη μουσική αποδίδεται στην είσοδο της αισθητικής, ηθικής και διανοητικής ζωής από την ‘πίσω πόρτα’ του μυαλού μας.
Παρ’ όλ’ αυτά, η μουσική παραμένει θεμελιώδης και ουσιαστική σε κάθε κουλτούρα.
Ο άνθρωπος χαρακτηρίζεται από τη γλώσσα – άλλο τόσο όμως και από τη μουσική.
Με πολύ λίγες εξαιρέσεις, κατανοούμε τη μουσική, τους τόνους, το τέμπο, τον ρυθμό, την αρμονία. Όλα αυτά τα αφομοιώνουμε και ‘κατασκευάζουμε’ μουσική στο μυαλό μας, όσα διαφορετικά μέρη τού εγκεφάλου κι αν χρησιμοποιούμε. Σ’ αυτή την – σε μεγάλη έκταση – υποσυνείδητη εκτίμηση της μουσικής, προστίθεται μια – συχνά έντονη και βαθιά – αντί-δραση στη μουσική.

"Το απερίγραπτο βάθος τής μουσικής", έγραψε ο Σόπεναουερ, "τόσο εύκολο να το νιώσεις, κι όμως ανεξήγητο, οφείλεται στο γεγονός ότι αναπαράγει όλα τα συναισθήματα του εσώτερου είναι μας, εντελώς έξω από την πραγματικότητα και τον πόνο της. Η μουσική εκφράζει μόνο την πεμπτουσία τής ζωής και των γεγονότων της, αλλά ποτέ αυτά τα ίδια."
Ο Νίτσε, πάλι, έχει πει: "Ακούμε μουσική με τους μυς μας."
Ακούμε μουσική - ακόμη κι όταν δεν την παρακολουθούμε συνειδητά αφοσιωμένοι - και στα πρόσωπά μας καθρεφτίζεται η ‘αφήγηση’ της μελωδίας, οι σκέψεις και τα συναισθήματα που προκαλεί. Αυτά, λίγο πολύ, συμβαίνουν ακόμα κι όταν ‘παίζουμε’ τη μουσική στο μυαλό μας˙ μαρτυρούν δε, την ασυνήθιστη αντοχή τής μουσικής μνήμης: π.χ., ό,τι έχει ακούσει κανείς στα πρώτα χρόνια του, μοιάζει να ‘χαράσσεται’ στο μυαλό του για το υπόλοιπο της ζωής του. Δεν γνωρίζουμε ακόμη, κατά πόσο αυτό οφείλεται στα εγγενή χαρακτηριστικά τής ίδιας τής μουσικής – τα πολύπλοκα ηχητικά, τα υφασμένα στο χρόνο, στη λογική της, την αδιάκοπη συνέχειά της, τον μυστήριο τρόπο με τον οποίο ενσαρκώνει το συναίσθημα – και κατά πόσο στην ‘αντήχηση’, τον συγχρονισμό, τους αμοιβαίους ερεθισμούς στο απίστευτα περίπλοκο, πολυεπίπεδο νευρικό δίκτυο της μουσικής αντίληψης του εγκεφάλου.
Η μουσική μπορεί να μας οδηγήσει στα ύψη ή στα βάθη της συγκίνησης. Μπορεί να μας πείσει να αγοράσουμε κάτι, ή να μας θυμίσει το πρώτο ραντεβού μας. Μπορεί να μας τραβήξει από την κατάθλιψη όσο τίποτε άλλο. Μπορεί να μας κάνει να χορέψουμε στο ρυθμό της.
Αλλά η δύναμη της μουσικής πηγαίνει πολύ πιο μακριά. Στην πραγματικότητα, η μουσική καταλαμβάνει περισσότερες περιοχές τού εγκεφάλου μας από τη γλώσσα – ο άνθρωπος είναι ένα μουσικό ‘είδος’.
Υπάρχουν πολλές ιστορίες ανθρώπων που αγωνίζονται να προσαρμοστούν σε διαφορετικές νευρολογικές συνθήκες κι έχουν αλλάξει εντελώς τον τρόπο που σκεφτόμαστε τον εγκέφαλο και την ανθρώπινη εμπειρία. Στο βιβλίο του ‘Μουσικοφιλία’ ο Όλιβερ Σακς εξετάζει την απίστευτη δύναμη της μουσικής μέσω της ατομικής εμπειρίας ασθενών, μουσικών, και απλών καθημερινών ανθρώπων: από έναν άντρα που χτυπήθηκε από κεραυνό και του ήρθε ξαφνικά να γίνει πιανίστας σε ηλικία σαρανταδύο χρόνων, ως μια ολόκληρη ομάδα παιδιών με το σύνδρομο ‘Ουίλιαμς’ που είναι ‘υπερμουσικά’ από τη γέννησή τους˙ από ανθρώπους άμουσους στους οποίους μια συμφωνία δεν ‘λέει’ τίποτα διαφορετικό απ’ το θόρυβο που μπορείς να παράξεις με τις κατσαρόλες και τα τηγάνια, ως έναν άντρα τού οποίου η μνήμη διαρκεί μόνο επτά λεπτά – όσο και το αγαπημένο του μουσικό κομμάτι.
Η εξαιρετική ευαισθησία μας στη μουσική μπορεί μερικές φορές να πάει στραβά: Ο Σακς εξερευνά, πώς κάποιοι ελκυστικοί τόνοι μπορούν να μας υποβάλλουν σε ώρες διανοητικής επανάληψης, και πώς ένας εκπληκτικά μεγάλος αριθμός ανθρώπων αποκτά μουσικές παραισθήσεις που τους προσβάλλουν νύχτα και μέρα.

Ακόμα συχνότερα, όμως, η μουσική κάνει θαύματα: Ο Σακς περιγράφει, πώς η μουσική μπορεί να ζωντανέψει τους ανθρώπους που πάσχουν από Parkinson και δεν μπορούν να κινηθούν˙ να επιστρέψει τον λόγο σε ασθενείς που έπαθαν ‘εγκεφαλικό’ και έχουν χάσει τη μιλιά τους˙ να ηρεμεί και να οργανώνει τους ανθρώπους που ερημώνει η αμνησία τού Alzheimer.Δεν ξεχνάμε, ακόμη, ότι μουσική 'ακούνε' τα φυτά και τα λουλούδια˙ η γέννηση του μωρού γίνεται ευκολότερη και πιο αρμονική στην πρώτη 'επαφή' του με τον άγριο κόσμο μας.

Οι επιστήμονες έχουν καταλήξει στο γεγονός πως η μουσική έχει πολλαπλά οφέλη για τον οργανισμό. Ο εγκέφαλός μας ανταποκρίνεται ανάλογα με τον 'ρυθμό' που ακούμε.
Οι χαλαροί, 'εκτονωτικοί' ήχοι παράγουν κύματα 'άλφα˙ αυτά, δηλαδή, που παράγονται κατά τον διαλογισμό (και υπάρχουν αυτενεργά στον εγκέφαλο μέχρι την ηλικία τών 7 χρόνων). Αντίθετα, οι γρήγοροι ρυθμοί με έντονα κρουστά φέρνουν το μυαλό σε εγρήγορση.

Εκτός αυτής της γενικής κατηγοριοποίησης, η αναπνοή μας και οι παλμοί της καρδιάς χαμηλώνουν με μουσική που, απλώς, μας αρέσει! "Η μουσική που σε κάνει να νιώθεις καλά, είναι ένα άριστο προληπτικό μέτρο κατά των καρδιακών παθήσεων." (Δρ. Μίλερ, διευθυντής τού Κέντρου Προληπτικής Καρδιολογίας τού Πανεπιστημίου τού Μέριλαντ).
Οι επιστημονικές μελέτες μιλάνε για έκκριση ενδορφινών. Πέραν της ψυχικής ανάτασης, η μουσική ενισχύει την μαθησιακή αντίληψη, ρίχνει την αρτηριακή πίεση, μειώνει τους πόνους τής αρθρίτιδας, ενισχύει την άμυνα του οργανισμού, χαλαρώνει την ένταση των μυών - και προκαλεί διαστολή τών αρτηριών, αντίστοιχη με αυτή της αεροβικής άσκησης!

Κατ' άλλους, η λειτουργία τής μουσικής είναι να μας απαλλάσσει από την 'τυρανία' τής συνειδητής σκέψης, επειδή έχει τον ήχο των αισθημάτων. Ακόμα κι αυτό να ήταν μόνο, λίγο το 'χεις;!...
Η μουσική είναι ακαταμάχητη, σε στοιχειώνει, γίνεται ένα με το Είναι σου - και σου μένει εντυπωσιακά αξέχαστη.

Και μια ωραιότατη σύμπτωση: αρχίζει απόψε – σε πείσμα τής σήψης και της ανικανότητας, της διάχυτης παρακμής στην αφυδατωμένη κοινωνία μας – να ξετυλίγεται ένα τέτοιο θαύμα˙ όπου οι Κόρες ανάμεσα στους αθάνατους θησαυρούς, σε απόσταση αναπνοής από το δέος μας, παίρνουν την δική μας ανάσα που κόβεται – για να ζωντανέψουν εκείνες...
Για να ‘διαψεύσουν’ και τον Μεγάλο Λούντβιχ, που έλεγε πως η Ακρόπολη είναι μια σταματημένη μουσική που απαθανατίστηκε στους αιώνες.

αφορμή: (εκτός από άλλη μία ...Παγκόσμια Ημέρα) το βιβλίο τού Όλιβερ Σακς "Μουσικοφιλία"
Οι σκέψεις σας στην ανάρτηση για τον Χάιντν (στο τέλος τής σελίδας)
- δυστυχώς, στάθηκε αδύνατο να βάλω το σχετικό λινκ

LinkWithin

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...